Sầu riêng không chỉ có giá trị ở phần cơm quả. Sau quá trình thu hoạch và chế biến, vỏ sầu riêng cũng là nguồn nguyên liệu có thể tiếp tục được khai thác theo nhiều hướng khác nhau.
Với những vùng trồng sầu riêng tập trung, việc tổ chức thu gom và tận dụng phụ phẩm sẽ giúp sử dụng hiệu quả hơn nguồn nguyên liệu sẵn có. Đây cũng là một cách tiếp cận phù hợp với nông nghiệp tuần hoàn, trong đó phụ phẩm được đưa vào một quy trình mới để tiếp tục tạo ra giá trị.
Vỏ sầu riêng có thể tạo ra những giá trị gì?
Vỏ sầu riêng có cấu trúc dày và chứa nhiều chất hữu cơ. Nếu được xử lý phù hợp, nguồn nguyên liệu này có thể được sử dụng cho một số hướng phát triển.
Làm nguồn nguyên liệu hữu cơ
Vỏ sầu riêng có thể được xử lý để tạo nguồn vật liệu hữu cơ phục vụ sản xuất nông nghiệp. Do phần vỏ khá dày, cần cắt nhỏ, phối trộn với nguyên liệu phù hợp và kiểm soát quá trình ủ để thúc đẩy quá trình phân hủy.
Sau khi ủ đạt yêu cầu, sản phẩm có thể được sử dụng theo mục đích phù hợp, chẳng hạn bổ sung nguồn hữu cơ cho đất hoặc phối hợp với các vật liệu khác trong quá trình chăm sóc cây trồng.
Hướng này tạo ra một vòng sử dụng khá trực tiếp: phụ phẩm từ quá trình sơ chế sầu riêng được xử lý thành vật liệu hữu cơ, sau đó tiếp tục phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Sản xuất biochar từ vỏ sầu riêng
Vỏ sầu riêng có thể được sử dụng làm nguyên liệu để sản xuất biochar (than sinh học) thông qua quá trình nhiệt phân trong điều kiện kiểm soát oxy. Cách xử lý này giúp chuyển phần sinh khối ban đầu thành một dạng vật liệu giàu carbon và có cấu trúc ổn định hơn.
Trong nông nghiệp, biochar được quan tâm nhờ khả năng tạo môi trường thuận lợi cho đất khi được sử dụng đúng cách. Tùy đặc tính của biochar sau sản xuất, có thể phối hợp với phân hữu cơ hoặc các vật liệu khác để tạo thành sản phẩm phù hợp với từng mục đích sử dụng.
Với vùng trồng sầu riêng tập trung, hướng sản xuất biochar từ phụ phẩm có thể mở thêm một cách sử dụng nguyên liệu ngay trong chuỗi nông nghiệp, đồng thời tạo ra sản phẩm có thể tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng trong sản xuất.
Phát triển sản phẩm giá trị gia tăng
Bên cạnh làm nguyên liệu hữu cơ và sản xuất biochar, vỏ sầu riêng còn có thể được nghiên cứu để tạo ra vật liệu hoặc sản phẩm mới. Một số thành phần trong vỏ có đặc tính phù hợp cho các hướng nghiên cứu về vật liệu sinh học, vật liệu hấp phụ và các sản phẩm có nguồn gốc từ sinh khối.
Hướng này cần sự phối hợp giữa đơn vị nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ sở sản xuất để đánh giá đặc tính nguyên liệu, lựa chọn công nghệ và xác định sản phẩm phù hợp.
Nếu được phát triển thành công, vỏ sầu riêng có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho một chuỗi sản xuất mới, qua đó mở rộng giá trị của ngành hàng thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm chính.
Từ vỏ sầu riêng đến mô hình tuần hoàn
Khi các hướng tận dụng được kết nối với nhau, phụ phẩm sầu riêng có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi sản xuất thay vì kết thúc sau khâu sơ chế.
Có thể hình dung mô hình tuần hoàn theo các bước: trồng sầu riêng, thu hoạch, sơ chế và chế biến, thu gom phụ phẩm, phân loại, xử lý theo từng hướng, sau đó tạo thành nguyên liệu hoặc sản phẩm mới để tiếp tục sử dụng.
Điểm quan trọng của mô hình này là mỗi nguồn phụ phẩm được lựa chọn cách sử dụng phù hợp. Vỏ sầu riêng có thể được đưa vào quy trình ủ hữu cơ, sản xuất biochar hoặc tiếp tục được nghiên cứu cho những sản phẩm có giá trị gia tăng.
Như vậy, “tuần hoàn” không có nghĩa là tất cả phụ phẩm đều phải quay trở lại vườn. Mục tiêu là kéo dài vòng đời của nguyên liệu, sử dụng hiệu quả hơn nguồn tài nguyên và tạo thêm giá trị ở những công đoạn tiếp theo.
Để mô hình hoạt động ổn định, cần có sự liên kết giữa vùng trồng, cơ sở sơ chế, đơn vị xử lý và doanh nghiệp. Đây cũng là nơi hợp tác xã có thể đóng vai trò kết nối, giúp hình thành nguồn phụ phẩm tập trung và tạo nền tảng cho những mô hình tuần hoàn phù hợp với từng vùng sản xuất.
Muốn tận dụng phụ phẩm, nên bắt đầu từ đâu?
Để tận dụng phụ phẩm sầu riêng hiệu quả, trước hết cần nhìn vào điều kiện thực tế của từng vùng sản xuất. Không nhất thiết phải bắt đầu bằng một hệ thống lớn, mà có thể đi từng bước từ nguồn nguyên liệu sẵn có.
- Xác định nguồn phụ phẩm: Thống kê lượng vỏ sầu riêng phát sinh tại hộ trồng, điểm thu mua và cơ sở sơ chế để biết nguồn nguyên liệu có đủ ổn định cho một mô hình hay không.
- Tổ chức thu gom và phân loại: Vỏ cần được thu gom đúng cách, hạn chế lẫn tạp chất và phân loại theo mục đích sử dụng. Nguồn nguyên liệu được chuẩn bị tốt sẽ thuận lợi hơn cho các bước xử lý sau đó.
- Thử nghiệm trước khi mở rộng: Tùy vào nguồn nguyên liệu và điều kiện địa phương, có thể lựa chọn một hướng phù hợp như ủ hữu cơ hoặc sản xuất biochar để thử nghiệm, đánh giá chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế.
- Xây dựng liên kết: Khi mô hình có kết quả phù hợp, hợp tác xã có thể kết nối với đơn vị công nghệ, cơ sở xử lý và doanh nghiệp để hoàn thiện quy trình, mở rộng quy mô và tìm đầu ra.
Cách tiếp cận từng bước giúp mô hình tận dụng phụ phẩm bám sát điều kiện thực tế, có cơ sở đánh giá và thuận lợi hơn khi nhân rộng.
Hợp tác xã có thể trở thành mắt xích quan trọng
Trong mô hình tuần hoàn, hợp tác xã có thể đóng vai trò kết nối giữa nông hộ, vùng trồng và các đơn vị xử lý phụ phẩm. Lợi thế của HTX là có thể tập hợp nhiều hộ sản xuất, từ đó hình thành nguồn phụ phẩm tập trung thay vì phát sinh riêng lẻ tại từng hộ.
Từ nguồn nguyên liệu này, HTX có thể phối hợp với đơn vị chuyên môn để đánh giá đặc tính phụ phẩm, lựa chọn hướng xử lý phù hợp và xây dựng mô hình thử nghiệm theo điều kiện thực tế của địa phương.
Khi mô hình cho kết quả phù hợp về chất lượng và hiệu quả kinh tế, HTX có thể từng bước mở rộng phạm vi áp dụng, đồng thời kết nối với doanh nghiệp để hình thành đầu ra ổn định cho sản phẩm từ phụ phẩm.
Cách làm này giúp người trồng có thêm một hướng tận dụng nguồn nguyên liệu sau thu hoạch, còn HTX từng bước hình thành thêm một mắt xích trong chuỗi giá trị sầu riêng.
Mở thêm giá trị cho ngành hàng sầu riêng
Khi sản lượng sầu riêng ngày càng tăng, việc quan tâm đến phụ phẩm sau thu hoạch cũng là một phần trong quá trình nâng cao hiệu quả sản xuất. Vỏ sầu riêng, nếu được thu gom và xử lý phù hợp, có thể trở thành nguyên liệu cho nhiều hướng sử dụng khác nhau.
Với những vùng trồng tập trung như Đắk Lắk, đây là cơ sở để từng bước nghiên cứu các mô hình tận dụng phụ phẩm phù hợp với điều kiện địa phương. Hợp tác xã có thể đóng vai trò kết nối nông hộ với đơn vị chuyên môn và doanh nghiệp để đưa những mô hình này vào thực tế.
Từ việc xử lý một phần phụ phẩm tại vùng trồng đến phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng, mỗi bước đều góp phần sử dụng hiệu quả hơn nguồn nguyên liệu của ngành sầu riêng.
Phát triển sầu riêng theo hướng tuần hoàn không cần bắt đầu từ những mô hình lớn, mà có thể bắt đầu từ việc hiểu rõ nguồn phụ phẩm, lựa chọn cách sử dụng phù hợp và từng bước xây dựng chuỗi liên kết.